ISTORIJA RUDARSTVA I METALURGIJE OD PRAISTORIJE DO SAVREMENOG DOBA

U okviru trenutnog muzejskog izložbenog prostora nalazi se i arheološka postavka koja reprezentuje razvoj rudarstva i metalurgije od najstarijeg vremena do srednjeg veka. Najstariji praistorijski period zastupljen je predmetima koji potiču sa lokaliteta Rudnik – dnevni kop, drevnog rudokopa u Rudnoj Glavi kod Majdanpeka: kamene i koštane alatke, keramičke posude i tzv. keramički žrtvenici. Izloženi materijal predstavlja ”alat i kultne predmete” rudara koji su eksploatisali ovaj, po današnjim saznanjima, jedan od najstarijih svetskih rudnika malahita i azurita, minerala bakra, koji potiče iz vremena s kraja VI i početka V milenijuma stare ere.

Delimično izmenjeni etnokulturni i privredni odnosi bazirani na intenzivnijoj eksploataciji rude bakra tokom  eneolita – bakarnog doba (V-IV milenijum stare ere), na postavci su predstavljeni izrađevinama od bakra nastalih u procesu livenja i kovanja (sekire, šila, igle), kao i keramičkim posudama i predmetima od kojih su pojedini imali svoju funkciju u topioničko –livačkim aktivnostima. Najznačajnija nalazišta eneolitskog perioda sa ostacima metalurške delatnosti su Lazareva pećina kod Zlota, Čoka lu Balaš u Krivelju i Kmpije u Boru.

Bronzano doba (II milenijum stare ere) predstavlja period značajnog kulturnog i duhovnog preobražaja ljudi, koji je uslovljen, između ostalog, i velikim tehnološkim razvojem, baziranim na pronalasku i eksploataciji nove sirovine – bronze. Na postavci iz ovog perioda zastupljeni su ukrasni predmeti (ukrasne igle, natukvice) i predmeti za svakodnevnu upotrebu (noževi, sekire) izrađeni od bronze, ostaci keramičkih posuda sa tragovima metalurške aktivnosti i metalična šljaka, kao i predmeti vezani za kult, odnosno pogrebni ritual ljudi čija je osnovna delatnost bila metalurgija (keramičke posude – urne). Najznačajnija nalazišta ovog perioda na teritoriji Bora i okoline su Trnjane i Ružana kod Brestovačke banje i Praistorijska nekropola na Borskom jezeru.

Tokom prvog milenijuma pre nove ere na prostorima severoistočne Srbije sa širom okolinom Bora kao njenim centralnim delom naseljavaju se prve, danas i po imenu poznate, etničke formacije – plemenske zajednice Tribala, kao nosioci starije faze najmlađeg praistorijskog perioda na ovom prostoru – gvozdenog doba. Ova plemena, zajedno sa nekim drugim srodnim zajednicama iz okolnih zemalja i drugih krajeva Srbije na ovo područje donose i neke osobenosti koje se, pre svega odnose na, u tom trenutku, već razvijenu tehnologiju eksploatacije gvozdene rude, odnosno metalurgiju gvožđa, kao i nastavak tradicije prerade bronze. Od gvožđa se uglavnom izrađuju predmeti svakodnevne upotrebe kao što su alati i oružje, dok se od bronze najviše izrađuju ukrasni predmeti. Najznačajnija nalazišta gvozdenog doba u oblasti Bora predstavljaju Lazareva pećina kod Zlota i Ružana kod Brestovačke banje. Na postavci su zastupljeni ukrasni bronzani predmeti (delovi pojasnih kopči, fibule, delovi konjske opreme), kao i gvozdeni predmeti (sekire, noževi, šila) i keramičke posude koje potiču iz Lazareve pećine.

Antički period na stalnoj postavci ilustruju predmeti koji prikazuju vreme rimske dominacije na ovim prostorima. Rudarsko – metalurška aktivnost Rimljana  ogleda se kroz delove drvenih podgrada iz rimske rudarske galerije u Rudnoj Glavi kod Majdanpeka,  gvozdenog oruđa korišćenog  prilikom eksploatacije rudnika (sekire, krampovi, motike) i delova kamenih korita za ispiranje zlata iz Glogovice – Deli Jovan.  Svakodnevni život stanovništva predstavljen je raznovrsnim predmetima od zlata, bronze, gvožđa, keramike, stakla, kamena, kosti (posude,nakit, lampe, figurine). Predmeti potiču sa lokaliteta Kraku lu Jordan u Brodici kod Kučeva (III- V vek), Staro groblje u Krivelju i Tilva Roš u Boru  (IV vek).

Srednjevekovni period predstavljen je rudarskim gvozdenim i drvenim alatom koji je pronađen prilikom otvaranja dnevnog kopa rudnika u Majdanpeku. Osim alata, na postavci se nalaze i drvene oblice – delovi rudarske podgrade koje su obezbeđivale okno od rušenja, a takođe i Agrikolin prikaz rudarenja i metalurškog procesa kod Sasa koji su u ove krajeve došli u XIII  veku.

Najznačajnije ličnosti za otkriće savremenog Borskog rudnika početkom XX veka bili su Đorđe Vajfert, Franja Šistek i Feliks Hofman. Međuratni period, koji se smatra i zlatnim godinama rudnika, ilustruju predmeti Etnološke zbirke, kao što su veliko stilsko ogledalo, koje je pripadalo pronalazaču i prvom direktoru Borskog rudnika –     Franji Šisteku, zatim, luster iz francuske vile itd. Period  Drugog svetskog rata inerpretiran je predmetima koji su pripadali kažnjenicima zloglasnog Borskog logora.

Na izložbi posetioci mogu da vide i deo bogate kolekcije Rudarskih svetiljki, kao i rudarskog alata.